Манастирот „Св. Никита“ се наоѓа кај Бањани, на падините на Скопска Црна Гора, а неговата историја е испреплетена со средновековни владетели, прочуени зографи и народни преданија.
Внатрешноста на црквата е украсена со фрески од почетокот на XIV век, а на штитот на Св. Теодор Тирон се зачувани потписи што се поврзуваат со прочуените зографи Михаило и Евтихиј. Истите мајстори работеле и во „Св. Богородица Перивлепта“ („Св. Климент“) во Охрид и во „Св. Ѓорѓи“ во Старо Нагоричане.
За времето на изградбата има различни научни мислења: традиционално се наведува 1307/1308 година, додека понови истражувања ја поместуваат изградбата во 1319/1320 година.
Но, историјата на светилиштето е уште постара. Истражувањата покажуваат дека манастирот постоел уште пред српското освојување на Скопје во 1282 година. Во старата Милутинова повелба се споменува дека манастирот веќе поседувал имоти и имал дарови од претходни владетели. Тоа упатува дека кралот Милутин не создал светилиште на празно место, туку подигнал нов храм врз постара манастирска традиција.
Каменот за кој се верува дека исполнува желби
Со манастирот е поврзано и едно интересно локално предание.
Според народното верување, во манастирот постои камен за кој се верува дека има чудотворна моќ. Посетителот треба да застане на него, да се сврти трипати, да се поклони и да ја каже својата желба или мака. Според преданието, молитвата е поврзана со моштите на светецот и се верува дека желбата може да се исполни.
Но, свештеникот Бобан Митевски објаснува дека она што денес се нарекува „чудотворен камен“ всушност е стар амвон – подигнато место во храмот од кое во минатото се читало Евангелието и се држеле проповеди. Тој посочува и дека нема историско сведоштво дека под или над него се наоѓале моштите на Свети Никита.
Кој бил Свети Никита?
Манастирот е посветен на Светиот великомаченик Никита Готски, христијански маченик од IV век. Потекнувал од Готите и христијанската вера ја проповедал меѓу својот народ.
Според неговото житие, во времето на готскиот владетел Атанарих, Никита бил прогонуван поради својата вера. Бил фатен и мачен, а на крајот бил фрлен во оган, каде што пострадал како маченик.
Неговиот празник се одбележува на 15 септември според новиот календар.
Името Никита потекнува од грчкото Nikētēs (Νικήτης), што значи „победник“. Во христијанската иконографија Свети Никита Готски често е претставен како млад воин, со што се нагласува неговата борба за верата и победата над злото.
Така, зад денешниот мирен манастир на падините на Скопска Црна Гора се крие приказна што ги спојува средновековната историја, врвното византиско фрескосликарство и едно живо народно верување кое и денес ги привлекува посетителите.
