Високо над Прилеп, под врвот Златоврв, меѓу карпите и суровиот планински пејзаж, се наоѓа манастирот „Трескавец“ со црквата „Успение на Пресвета Богородица“. Лоциран на доминантна позиција со поглед кон Пелагонија, манастирот „Трескавец“ како култно сврталиште на поклониците бил познат уште од античкиот период.
Фактографски податоци за изградбата на средновековниот манастир со црквата посветена на Успението на Пречиста Богородица, за жал, не се зачувани. Единствен извор што упатува за неговото постоење од првата половина на XIII век се Трескавечките повелби на крал Душан т.н. Грамоти, во кои е истакнато дека манастирот бил под јурисдикција на Охридската архиепископија, а во него било практикувано источно православното монаштво под заштита на византиските владетели (Славева-Мошин 1981: 77, Гр. I, чл. 1).
Денес тој е едно од најпознатите духовни и културно-историски места во Македонија, а околу неговото потекло со векови се пренесуваат и необични народни преданија и легенди.
Алатите исчезнувале преку ноќ
Според народното предание, првично било одредено манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ да се изгради на друго место, на една ширинка наречена Светец, западно од Маркови Кули.
Во текот на денот мајсторите работеле, но кога следното утро ќе се врателе на градилиштето, ги очекувало нешто необично – алатите што ги оставиле таму исчезнувале. Но не ги барале долго. Секогаш ги наоѓале на исто место – под Златоврв, токму таму каде што денес стои Трескавец.
Мајсторите повторно ги враќале алатите на првобитното место и продолжувале со работата. Но следното утро приказната се повторувала.
Според едната верзија на легендата, во тие ноќни часови луѓето забележувале и необична светлина која се појавувала во близина на местото. Светлината трепкала, потоа исчезнувала во правец на Богородица – односно кон местото каде што денес се наоѓа Трескавец. Според преданието, таа светлина можела повторно да се види во одреден период од годината, особено во лето, околу полна месечина и пред празникот Св. Илија.
По неколку повторувања, луѓето поверувале дека тоа не е случајност. Алатите, според народното верување, биле „преместувани“ за да им покажат на градителите каде треба да биде подигнат манастирот.
Така, според легендата, „Трескавец“ сам си го избрал своето место.
Манастирот на Златоврв
Но приказните што се раскажуваат за Трескавец не завршуваат тука.
Самото место било обвиено со мистерија. Според едно старо предание, на врвот над манастирот некогаш се наоѓало златно јаболко, поради што врвот бил наречен Златоврв.
Легендата вели дека златното јаболко блескало на сонцето и можело да се види од огромна далечина, па дури и од Солун.
Дали некогаш навистина постоело нешто што оддалеку светело како злато, денес не може да се потврди. Но приказната за златното јаболко останала дел од богатата усна традиција поврзана со Трескавец.
Од каде дошло името Трескавец?
Уште помистериозна е легендата за потеклото на името на манастирот.
View this post on Instagram
Во манастирот се случила страшна трагедија: царица, според едно предание, ги убила монасите, а од нивната крв се појавил страшен ѕвер кој го запустил манастирот и не дозволувал никој да се приближи.
Луѓето долго се плашеле да влезат.
Сè додека, на еден празник, за време на богослужбата во Пречиста во Варош, од правец на манастирот одекнал страшен тресок. Подоцна, кога најсмелите луѓе се осмелиле да влезат, го пронашле ѕверот мртов во црквата. Според едната верзија, се верувало дека го убил гром, а од ударот настанала пукнатина на северниот олтарски ѕид, која, според преданието, се гледа и денес.
Од тој страшен удар, според народната приказна, манастирот го добил името Трескавец.
Легендата и денес живее
Историските податоци, секако, не можат да ги потврдат натприродните детали од овие приказни. Но токму легендите му даваат уште една димензија на Трескавец – место каде што историјата, духовноста и народното предание се испреплетуваат.
Манастирот има долга и богата историја, а неговиот комплекс сведочи за вековите во кои Трескавец бил важно духовно средиште. Неговата местоположба, високо во планината, со поглед кон Прилепското Поле, само дополнително ја поттикнувала фантазијата на луѓето што со векови доаѓале овде.
Можеби затоа и приказната за алатите што ноќе исчезнувале и повторно се појавувале под Златоврв толку долго се пренесувала од поколение на поколение.
Зашто, според легендата, Трескавец не бил само изграден таму. Тој самиот го избрал местото на кое ќе стои.
